Египетке келерде көбүбүз «араб тилин медреседе окуганбыз да» деп ойлогонбуз. Бирок аэропорттон чыгып, таксистке биринчи сөз айтканда эле анын жообун түшүнбөй калдык. Себеби бул жакта араб тили эки түрдүү: китептеги тил жана көчөдөгү тил. Экөөнү кантип үйрөнсө болорун өз тажрыйбабыздан айтып берели.
Фусха жана аммия, эмне үчүн экөө тең керек
Фусха деген адабий араб тили. Куран, илимий китептер, Аль-Азхардагы лекциялар, сынактар жана жаңылыктар ушул тилде. Окууңуздун баары фусхага таянат, ошондуктан күчүңүздү негизинен ушуга жумшайсыз.
Аммия деген күнүмдүк сүйлөшүү тили, египеттиктер аны «масри» деп да коюшат. Базарда, таксиде, дүкөндө, кошуналар менен ушул тилде сүйлөшөсүз. Египеттиктер фусханы түшүнүшөт, бирок турмушта өз диалектисинде сүйлөшөт.
Айырма сөздөрдө да, айтылышында да бар. Мисалы, Каирде ج тамгасы «ж» эмес, «г» болуп айтылат: «жамил» (сулуу) деген сөз «гамил» болуп угулат. ق тамгасынын ордуна көбүнчө кыска үзүлүү гана угулат: «калб» (жүрөк) «альб» болуп калат. Адегенде башыңыз айланат, бирок бара-бара кулагыңыз көнүп калат.
Экөөнү бирдей деңгээлде үйрөнөм деп кыйналбаңыз. Негизги убактыңыз фусхага кетсин, ал эми аммияны күнүмдүк турмушта, сүйлөшүп жүрүп эле үйрөнүп аласыз.
Каирде араб тилин кайда үйрөнсө болот
Шейх Зайд борбору. Аль-Азхардын алдындагы бул борбор араб тили эне тили болбогондорго араб тилин окутат. Келгенде деңгээлиңизди текшерип, ошого жараша топко бөлүшөт. Аль-Азхарда окууну пландагандар үчүн бул эң түз жол. Кабыл алуу шарттарын жана сабак тартибин Аль-Азхардын чет элдик студенттер бөлүмүнөн ушул жылга карата тактаңыз. Тапшыруу тартиби тууралуу Аль-Азхарга тапшыруу деген макалабызда жаздык.
Университеттердин курстары. Каир университетинде да чет элдиктерге араб тилин окуткан борбор бар. Каирдеги Америка университети (AUC) да чет элдиктер үчүн фусха жана египет диалекти боюнча курстарды өткөрөт. Шарттарын жана акысын алардын расмий сайттарынан караңыз.
Жеке тил борборлору. Каирде жеке курстар көп. Мисалы, чет элдиктер арасында Фажр борбору (Fajr Center) белгилүү. Жеке борборлордун баасы, сабак убактысы жана сапаты ар түрдүү.
Мечиттеги сабактар. Аль-Азхар мечитиндеги риуак сабактарында (мечиттин окуу бөлүгүндө шейхтер берген сабактар) нахв, башкача айтканда араб грамматикасы да өтүлөт. Мындай сабактарга окуу менен катар катышса болот.
Тил курстары жана маахаддар (Аль-Азхардын университетке чейинки окуу жайлары) тууралуу кененирээк Египетте эмнени окууга болот деген макалабызда жаздык.
Курска акча төлөөдөн мурун курстун өзүнөн тактап алыңыз: акысы канча, сабак качан өтөт, аягында кандай күбөлүк берет жана виза же резиденция (икама) алууга жардам береби. Мындай шарттар тез-тез өзгөрөт, ошондуктан жамааттан да пикир сураңыз. Виза жана резиденция тууралуу өзүнчө макалада жаздык.
Онлайнбы же бетме-бет сабакпы
Онлайн сабактын эң чоң пайдасы: аны Египетке келе электе эле баштаса болот. Тамгаларды, окуу эрежесин, жөнөкөй грамматиканы мекенде эле үйрөнүп келсеңиз, бул жакта убактыңызды үнөмдөйсүз. Сабак убактысын өзүңүзгө ыңгайлаштыруу да оңой.
Каирге келгенден кийин эң чоң байлыгыңыз тил чөйрөсү болот. Бетме-бет сабакта мугалим менен көбүрөөк сүйлөшөсүз, катаңызды ошол замат оңдоп беришет. Онлайн сабакты кошумча катары колдонсоңуз болот: мисалы, бир китепти шейх менен окуп чыгуу же тажвид (Куранды туура окуу эрежелери) үчүн.
Кыздардын көбү кыздар тобунда же аял мугалимден окууну туура көрүшөт. Мындай топторду жамааттагы эже-сиңдилерден сураңыз. Онлайн мугалим тандаганда анын кайда окуганын сураңыз жана адегенде бир сыноо сабагына катышып көрүңүз.
Күн сайын эмне кылуу керек
Тил курста гана үйрөнүлбөйт, ал күн сайынкы машыгуу менен бекемделет. Бизге пайдасы тийген адаттар:
- Окуу. Күн сайын аз да болсо окуңуз: бир бет китеп, бир кыска макала же тафсири (түшүндүрмөсү) менен Курандан бир бөлүк. Адегенде харакаты (үндүү белгилери) коюлган тексттерди тандаңыз.
- Угуу. Лекциялардын жазуусун, Куран тиловатын, араб тилиндеги сабактарды угуңуз. Аммия үчүн египеттиктердин видеолору менен подкасттары жардам берет, мүмкүн болсо субтитр менен көрүңүз.
- Сүйлөө. Дүкөнчү, кошуна, курсташтар менен сүйлөшүүдөн качпаңыз. Кыздарга курсташ кыздар, кошуна аялдар менен сүйлөшүү ыңгайлуу. Биздин тажрыйбада египеттиктер чет элдиктин арабча сүйлөгөнүнө кубанып, жардам беришет.
- Куран окуу. Тажвид менен окуу тамгаларды туура чыгарууга үйрөтөт. Кыргыз тилинде жок ع, ح, ق, ض сыяктуу тыбыштарды ушинтип машыктырасыз. Халакага (шейхтин алдында Куран окуган топко) катышсаңыз, айтылышыңызды оңдоп турушат.
- Дептер. Жаңы сөздү жазып, жанына бир сүйлөм мисал кошуңуз. Сөздү тамыры (көбүнчө үч тамгалуу негизи) менен кошо жазсаңыз, сөздүктөн издөө жеңилдейт. Жуманын аягында дептерди бир карап чыгыңыз.
Жумасына бир жолу узак отургандан көрө, күн сайын аз-аздан иштеген пайдалуураак.
Кыргыз студенттер көп кетирген каталар
- Грамматиканы гана окуп, сүйлөбөй коюу. Нахвды жатка билген, бирок дүкөндө бир сүйлөм айта албаган студенттер бар. Үйрөнгөнүңүздү ошол эле күнү колдонуп көрүңүз.
- Өз чөйрөсүнөн чыкпоо. Кыргызча же орусча сүйлөгөндөр менен гана жүрсөңүз, тилиңиз жай өсөт. Жердештер менен байланышты үзбөңүз, бирок араб чөйрөсүнө да аралашыңыз.
- Катадан коркуу. Ката кетирбей сүйлөгөн адам жок. Сүйлөй берсеңиз, туурасын египеттиктердин өздөрү эле айтып беришет.
- Фусха менен аммияны чаташтыруу. Базарда китептегидей сүйлөсөңүз, түшүнүшөт, бирок жылмайып коюшу мүмкүн. Ал эми сынакта жана илимий жазууда аммия сөздөрүн колдонбоңуз.
- Тыбыштарды кыргызча айтуу. ح менен ه, س менен ص, ق менен ك айырмасыз айтылса, сөздүн мааниси өзгөрөт. Мисалы, قلب «жүрөк» дегенди, ал эми كلب «ит» дегенди билдирет.
- Ар бир сөздү телефондон орусчага которуу. Котормо тиркемеси пайдалуу, бирок ага көнүп алсаңыз, арабча ойлоно албай каласыз. Сөздүктү колдонуңуз, бара-бара арабча-арабча түшүндүрмө сөздүккө өтүңүз.
- Сынак алдында гана окуу. Тилди сынак алдында шашып жаттап алуу мүмкүн эмес, ал туруктуу аракетти талап кылат.
Тил канча убакытта келет
Так мөөнөт айтуу кыйын. Баары баштапкы деңгээлиңизге, күнүмдүк аракетиңизге жана араб чөйрөсүндө канча жүргөнүңүзгө жараша. Ошондуктан мөөнөттүн ордуна этаптарды айтып берели:
- Башталгыч этап. Тамгаларды, окуу эрежесин, жөнөкөй сөздөрдү үйрөнөсүз. Дүкөндө, таксиде керектүү сөздөрдү айта баштайсыз.
- Көнүү этабы. Мугалим акырын сүйлөсө түшүнөсүз, жөнөкөй тексттерди сөздүк менен окуйсуз. Аммияда өзүңүз тууралуу айтып, жол сурап жүрө аласыз.
- Окуу тили этабы. Лекциянын негизги маанисин түшүнүп, конспект жаза баштайсыз. Бул эң оор мезгил: көп нерсе түшүнүксүз калып, көңүлүңүз чөгүшү мүмкүн. Сабыр кылыңыз, бул өтүп кетет.
- Эркин этап. Китептерди сөздүккө аз карап окуйсуз, сабакта суроо берип, талкууга катышасыз, египеттиктер менен эркин сүйлөшөсүз.
Мекенде медреседе окуп келгендер тезирээк башташы мүмкүн, бирок туруктуу аракет кылган адам кечирээк баштаса да жетишет. Өзүңүздү башкалар менен салыштырбаңыз. Аль-Азхарда көп жыл окуган жердештерибиз да «дагы эле үйрөнүп жүрөбүз» дешет.
Каирде пайдалуу египет сөздөрү
Бул сөздөр биринчи күндөн эле керек болот. Айтылышы кыргыз тамгалары менен болжолдуу берилди, туура айтылышын египеттиктерден угуп үйрөнүңүз.
- إزيك؟ «иззаййак?» (эркекке), «иззаййик?» (аялга): Кандайсыз?
- كويس، الحمد لله «куаййис, ал-хамдулиллях»: Жакшы, Аллахка шүгүр. Аял киши «куаййиса» дейт.
- لو سمحت «лав самахт» (эркекке), «лав самахти» (аялга): Кечиресиз (кайрылганда), сураныч.
- عايز / عايزة «аайиз» / «аайза»: Каалайм, керек. Мисалы, «ана аайиз майя» (аял киши «ана аайза майя»): мага суу керек.
- بكام ده؟ «би-кам да?»: Бул канча турат?
- فين؟ «фейн?»: Кайда? Мисалы, «ил-метро фейн?»: метро кайда?
- مش فاهم / مش فاهمة «миш фаахим» / «миш фахма»: Түшүнгөн жокмун.
- شوية شوية «шуаййа шуаййа»: Акырын-акырын.
- ماشي «мааши»: Макул, болуптур.
- معلش «маалеш»: Эч нерсе эмес, кечиресиз, капа болбоңуз.
Жалгыз үйрөнбөңүз
Биз да ушул жолдон өттүк: түшүнбөй калган лекциялар да, базардагы күлкүлүү каталар да болгон. Тилди жамаат менен бирге үйрөнүү жеңилирээк: жакшы мугалимди, курсту, халаканы жердештер сунуштап беришет.
Египетке жаңы келген болсоңуз, Муфтияттын студенттер тизмесине катталыңыз. Башка пайдалуу макалаларды блогубуздан окуй аласыз.
